Gracia Khouw, KP, 2007. Geëmailleerd staal, 7 onderdelen, 62 × 700 cm. Collectie Museum Prinsenhof Delft
Beeldend kunstenaar Gracia Khouw onderzoekt en ordent de wereld in woorden. Een van de werken waarmee ze de klank, toon en betekenis van taal verkent, bevindt zich in de collectie van Museum Prinsenhof Delft. KP (2007) bestaat uit zeven geëmailleerde stalen platen met daarop ‘keleseh peseh’, een Indonesische uitdrukking voor ‘in het Nederlands praten’ die in ongebruik is geraakt. Met KP onderzoekt Khouw de relatie tussen deze uitdrukking en de ‘kletsers’ waarnaar deze uitdrukking verwijst: de overzeese vreemdelingen die de eilandengroep omdoopten tot ‘Nederlands-Indië’. Taal is namelijk nooit neutraal, net zoals de geschiedenis die ermee wordt geschreven.
Wanneer je keleseh peseh snel uitspreekt, klinkt het als het Nederlandse ‘klessebessen’. De geschiedenis van het woord ‘kletsen’ en ‘klessebessen’ gaat ver terug. Tegenwoordig verwijst kletsen naar een gezellige of onschuldige activiteit die plaatsvindt op het terras of tijdens een wanordelijke les. Van oorsprong duidt iets dat ‘kletst’ echter op tegenspraak of ‘kleingeestig getwist’, en dit heeft alles te maken met hoe het woord klinkt. Het is namelijk een klanknabootsend woord. Zoals watergolven tegen elkaar ‘klotsen’ en beslag door elkaar wordt ‘geklutst’, maakt geklets geluid. Klots, kluts, klets: het één slaat letterlijk op het ander. En een mens deelt een ‘klets’ uit aan de ander.
Het is dan ook niet vreemd dat het Indonesische keleseh peseh een klanknabootsende uitspraak is die op botsingen duidt – zeker in de koloniale tijd waarin het ontstond en gebruikt werd. Sumatranen en Javanen bootsten ermee het onverstaanbare geluid na dat de plotseling aanwezige Nederlanders produceerden. De term getuigt van het onbegrip en de culturele kloof tussen de Nederlandse kolonisten en oorspronkelijke bevolking van Indonesië. De stroeve communicatie had echter niet alleen te maken met een taalbarrière, maar ook met het verzet van lokale Indonesische vorsten en bevolking. Zij veinsden een selectieve doofheid, door de Nederlanders bestempeld als ‘Oost-Indische doofheid’, waarmee ze deden alsof ze het Nederlands niet verstonden en zo het uitvoeren van bevelen konden vermijden.
Installatiebeeld Gracia Khouw, KP (2007), gevel Museum Nusantara voor Contour/Continuïteit, heden en verleden (2007).
Nusantara
KP werd gemaakt voor de buitenmuren van het voormalige Delftse Museum Nusantara, waaraan het werk in 2007 tijdelijk bevestigd werd. In dit etnografische museum werd de Delftenaar geïntroduceerd aan cultuurobjecten uit Nederlands-Indië die samen een verhaal vertelden over de geschiedenis en identiteit van Indonesië. In die tijd vond terugkijken of tegenspreken vanuit objecten die een Indonesisch perspectief presenteerden nog maar weinig plaats. Khouw vertelt dat er destijds dan ook geen grote interesse was in de inhoudelijke potentie van haar werk. Dit veranderde toen KP tijdens de tentoonstelling De KunstParade (2024) te zien was in het museumcafé van Museum Prinsenhof – een ruimte waar bij uitstek wordt geklessebest. Vandaag wordt KP gezien als een sleutelwerk in de collectie. Het is een ‘praatstuk’ waarmee ons gedeelde koloniale verleden bespreekbaar kan worden gemaakt door niet langs, maar mét elkaar te praten.
Geschreven door: Janneke Schrage, junior conservator hedendaagse kunst bij Museum Prinsenhof Delft. Dit artikel verscheen in november 2025 in het magazine Delf van historische vereniging Delfia Batavorum.